Welkom terug! We hopen dat jullie een heerlijke zomer hebben gehad. Wij wel. Saskia streek neer in Frankrijk, Alinda reisde met haar gezin door Canada. En naast het lezen van boeken, het dansen op feestjes en huwelijken, de lange hikes en het zwemmen in de oceaan, was deze zomer ook een tijd van reflecteren. Loskomen van de waan van de dag, en juist daardoor scherper zien waar het eigenlijk over gaat.
Vandaag daarom geen tool-review, maar een reisverslag, van Alinda, dat onderweg een bepaald gevoel openbaarde.
De walvis
Ik, Alinda, was deze zomer met mijn gezin 4,5 week in Canada, waarvan een groot deel in Nova Scotia. In Nederland leven we met 540 mensen op een vierkante kilometer; in Canada met nog geen 5. En dat voelde ik heel erg. De natuur is er niet iets waar je naartoe gaat; die is er gewoon, overal, de hele tijd.
Op een van de dagen gingen we op zoek naar walvissen, met een walvistocht vanaf Brier Island, aan het uiteinde van Digby Neck. Het was een Canadese zomerdag: veertien graden, regenachtig, eigenlijk ijskoud, zeker op het Atlantische water. Ingepakt in alle warme kleren die we bij ons hadden, troffen we het extreem: we zagen een heel aantal bultrug walvissen. En één walvisjong, we weten niet of het een jongen of een meisje was, maakte wel tien tot twaalf keer een sprong; zo’n moment waarop een walvis zich in zijn volle lengte uit het water werpt. Het jong vertoonde volkomen natuurlijk gedrag: de moeder duikt diep de oceaan in om voedsel te zoeken, het jong wacht (en speelt) aan de oppervlakte, de moeder komt terug. Dat samenspel was prachtig om te zien. Het was (zonder overdrijven) bijna een emotionele ervaring.
De volgende ochtend haalde ik een koffie bij een prachtig oud Anglosaksisch boekwinkeltje annex koffiezaak in het dorpje waar we sliepen. In de etalage lag Living on Earth: Forests, Corals, Consciousness, and the Making of the World van filosoof Peter Godfrey-Smith. Ik zag het liggen, pakte het op, en de kerngedachte raakte me direct: wij staan niet tegenover de natuur, wij zíjn natuur. Ons bewustzijn, ons lichaam, onze verbondenheid met elkaar; het is allemaal voortgekomen uit dezelfde aarde als die bultrug en haar jong.
Dan, diezelfde vakantie: Musk
‘s Avonds in het hotel keek ik het interview dat Elon Musk eind juli gaf aan Zanny Minton Beddoes, hoofdredacteur van The Economist.
Musk zegt daarin dat AI over ongeveer vijf jaar de opgetelde intelligentie van de mensheid kan overstijgen: “I think AI may exceed the sum of human intelligence in around 5 years.” Hij schetst een wereld met enorme aantallen humanoïde robots (“you need lots of bots, in a nutshell”) die samen met AI een “quasi-infinite economy” opleveren; een economie van overvloed waarin iedereen alles kan krijgen wat hij kan bedenken. En wie daar moeite mee heeft, krijgt dit mee: “Well, you can just sort of be sad about it or join the club, I suppose. There really won’t be anything that AI can’t do better than humans, apart from being human, perhaps.”
“Er zal echt niets zijn dat AI niet beter kan dan mensen. Behalve mens zijn, misschien.”
Sander Schimmelpenninck noemde het interview in zijn Volkskrant-column van 29 juli “onmisbaar studiemateriaal voor toekomstige historici”. Wij zouden zeggen: kijk het vooral zelf, en let op hoe vanzelfsprekend hier wordt gesproken over een wereld die door AI wordt geleid. Niet als vraag, maar als voldongen feit waar we “ondersteunend” aan moeten zijn.
Wat ik onderweg ook zag
Zoals ik zei waren we door Canada aan het reizen, en daar viel me nog iets anders op: hoe ver het voedselsysteem is losgezongen van de natuur waar het ooit uit voortkwam.
We hebben in totaal duizenden kilometers gereden. Soms stopten we op plekken waar geen grote supermarkt te vinden was, maar altijd was er wel een Burger King, Wendy’s of McDonald’s. In de hotels leek het ontbijt soms wel gesponsord door Kellogg’s en consorten: alles in plastic, wafels, voorverpakte croissants, donut rolls. Waren er eieren, dan stond daarnaast een soort platform met een bordje “energize your proteins” en een aantal ketchupvarianten. Zoals bijvoorbeeld in deze reel. Ongezoete kwark of yoghurt? Bijna nergens te vinden.
Ergens halverwege de reis vroeg mijn dochter van 11: “Waarom dragen zoveel mensen hier een plakkertje op hun bovenarm?” Dat plakkertje is een glucosesensor. In Canada heeft bijna 14% van de volwassenen diabetes; in Nederland 5%. Ik schrok ervan dat zij dat had opgemerkt. En dit is een systeemuitkomst. Als de goedkoopste, snelste en meest beschikbare optie overal en altijd de ongezonde is, dan is wat je om je heen ziet geen optelsom van zwakke wil, maar het logische resultaat van een systeem dat zo ontworpen is.
Hoe het zover kwam (en waarom dat ons nu iets moet zeggen)
Want zo begon het niet. Het begon met vooruitgang, stap voor stap, en elke stap voelde als winst.
Het draaiboek werd in Amerika geschreven. Daar opende in 1916 de eerste supermarkt; weg van de eigen groenteboer, maar wat een gemak. In 1924 kwam de diepvries. In de jaren dertig versloeg fabrieksbrood het thuisbakken. Koken kostte een eeuw geleden meerdere uren per dag, nu 39 minuten. En sinds 2010 geven Amerikanen meer uit aan buitenshuis eten dan aan boodschappen. Nederland volgde hetzelfde pad, gewoon een paar decennia later. In 1948 opende Albert Heijn in Schiedam de eerste zelfbedieningswinkel van het land. In 1936 gaf een Nederlands gezin nog gemiddeld 29% van het inkomen uit aan eten en drinken, de laagste inkomens zelfs 44%; nu is dat 13%. Goedkoper, sneller, makkelijker; wie kan daartegen zijn? Niemand heeft ooit gekozen voor het eindresultaat. En toch is dat er, ook hier: sinds 1981 steeg het aandeel Nederlandse volwassenen met overgewicht van 33% naar 51% en verdrievoudigde obesitas van 5% naar 16%.
We gaven de zorg voor ons eten, iets dat ons diep menselijk maakt, in honderd jaar uit handen aan bedrijven waarvan het verdienmodel niet onze gezondheid is. Hap voor hap, gemak voor gemak.
En nu staat er een nieuwe industrie klaar, met precies dezelfde beloftes. Goedkoper. Sneller. Makkelijker. Allemaal nog efficiënter. Daar kun je toch niet tegen zijn. Alleen gaat het deze keer niet om onze magen, maar om ons denken.
Science fiction? Het eerste bewijs ligt er al, we schreven er al eerder over. Onderzoekers van het MIT Media Lab lieten mensen essays schrijven: met ChatGPT, met Google, of met alleen hun eigen hoofd, terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten. De ChatGPT-groep liet de laagste hersenconnectiviteit zien, kon zich achteraf amper herinneren wat er in het “eigen” essay stond, en voelde nauwelijks eigenaarschap over de tekst. De onderzoekers noemen het cognitive debt, cognitieve schuld: elke keer dat je het denken uitbesteedt, bouw je een beetje schuld op. Ultra-processed eten, ultra-processed denken.
Terug naar de walvis
Is dit dan een pleidooi om AI af te zweren? Misschien wel, want: “You can’t rage against the machine while asking it to summarize your emails.”
Op de terugvlucht moest ik steeds denken aan dat walvisjong. De moeder die zelf duikt, elke keer opnieuw, omdat voedsel zoeken is wat een zoogdier doet. Het is haar natuur. Het jong dat wacht, en springt, tien, twaalf keer, om geen enkele reden die een economie van overvloed zou herkennen.
Honderd jaar geleden begonnen we, met de beste bedoelingen en stap voor stap, ons eten uit te besteden. We weten inmiddels hoe dat is afgelopen. Herkennen we het deze keer op tijd?
Wij zijn heel benieuwd naar jullie gedachten hierover, en vooral naar hoe jullie hiermee omgaan. Waar trekken jullie de grens tussen wat je aan AI geeft en wat je zelf blijft doen? Hoe neem je dit mee in jouw leiderschap? Op dinsdag 25 augustus nemen we een nieuwe podcast op met Caroline Glasbergen. En jullie inzichten willen we dan ook graag meenemen als input.
Meer her/ai?
🗓️ Op 20 november 2026 organiseren we samen met The New Era Podcast een strategisch event over AI-adoptie en authentiek leiderschap. Zet jezelf alvast op een vrijblijvende interesselijst voor early bird-kaarten hier.
🛠️ Of kom naar een van onze hands-on AI-workshops op 9 sept of 18 nov in Amsterdam. Voor beiden zijn nog early bird kaartjes beschikbaar! Meer informatie hier.
🏢 Workshop bij jouw organisatie of op maat voor jouw team? Mail hello@herai.work en we vertellen je graag meer!
💛 Word paid subscriber. Steun ons werk en krijg er extra’s bij: gratis 1-op-1 sessies, korting op onze workshops en toegang tot ons archief.
Wauw, hier wil ik ook mijn volgende Substack over schrijven... Vakantie inspireert... Zien jullie niet een systeem, anders dan het huidige op efficiëntie gerichte systeem, waarin AI wel meer vóór ons kan werken en we zelf meer kunnen gaan doen van waar we blij van worden
Dat zouden we toch moeten kunnen bouwen. Benieuwd naar jullie visie hierop