Digitale soevereiniteit: wat bedoelen wij daar eigenlijk mee?

Wanneer zijn wij digitaal soeverein en waarom willen wij dat zijn?

“Digitale autonomie moet het uitgangspunt zijn voor de overheid. We kiezen voor een Europese digitale infrastructuur, bouwen strategische afhankelijkheden in cloud, data en cruciale systemen doelgericht af.”

Beeld door Anna Riepe & FARI - https://betterimagesofai.org /

Aldus het regeerakkoord: “Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland”. Maar wat bedoelt Kabinet Jetten eigenlijk met digitale autonomie, vaak ook digitale soevereiniteit genoemd, en waarom is het zo belangrijk? Digitale autonomie betekent simpelweg: de mate waarin een land of continent zelf bepaalt wat er met zijn technologie en data gebeurt, zonder afhankelijk te zijn van een ander land dat de stekker eruit kan trekken of toegang tot jouw data kan opeisen. Waar vroeger macht gelijkstond aan land en grondgebied, staat macht nu gelijk aan technologie, infrastructuur en data.

Concreet: waar hebben we het eigenlijk over?

Soevereiniteit klinkt abstract, totdat je ziet wat het concreet betekent als het misgaat. Twee voorbeelden uit de afgelopen maanden laten de volle reikwijdte zien.

Het eerste speelde zich af op LinkedIn. Rob Wijnberg, hoofdredacteur van De Correspondent, plaatste een kritische video over Trump. Die werd verwijderd zonder dat er een specifieke huisregel was overtreden; het oordeel van de moderatoren luidde simpelweg dat de inhoud ‘als geheel’ niet kon. Wijnberg diende een klacht in bij de ACM, maar het principiële punt blijft staan. Het platform waarop vrijwel iedereen in professioneel Nederland netwerkt, hanteert een redactielijn die buiten onze jurisdictie wordt bepaald.

Het tweede is zwaarder. Toen het Internationaal Strafhof in Den Haag een arrestatiebevel uitvaardigde tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, reageerde de Amerikaanse regering met sancties tegen rechters en aanklagers. Hoofdaanklager Karim Khan verloor van de ene op de andere dag toegang tot zijn Microsoft-account. Daarna volgden meer mensen binnen het hof, en ook voormalig Eurocommissaris Thierry Breton, het brein achter de Digital Services Act, kreeg een inreisverbod voor de VS. In de praktijk betekende dit voor betrokkenen dat grote delen van hun werk- en privéleven stilvielen: van e-mail en betaalmiddelen tot vervoers- en communicatieapps (ja, ook AirBnB en Uber) die volledig in Amerikaanse handen zijn; daar hadden ze geen toegang meer toe.

Dit is geen hypothetisch risico voor dissidenten ergens ver weg. Dit zijn Europese juristen en beleidsmakers die hun werk doen, en plots hun digitale leven zien verdampen omdat dat werk niet bevalt in Washington. En juridisch kan het gewoon. Dat is de CLOUD Act uit 2018: een Amerikaanse wet die bepaalt dat Amerikaanse bedrijven data moeten overhandigen aan hun overheid wanneer die daarom vraagt, ook als die data fysiek in Amsterdam, Parijs of Frankfurt staat opgeslagen. De server kan op Europese bodem staan; de jurisdictie is Amerikaans.

Digitale soevereiniteit gaat dus over de vraag of jij, je organisatie en uiteindelijk je land zelf blijft bepalen wat er met jouw data en systemen gebeurt als de geopolitieke wind draait.

Maar hoe hou je als land controle over die technologie en data? Om dat te begrijpen, gebruiken wij de fantastische Atlas van de Digitale Wereld, geschreven door Haroon Sheikh, senior wetenschapper bij de WRR. Hij legt de digitale wereld uit aan de hand van zeven lagen.

Digitale autonomie betekent: meedoen op zoveel mogelijk van die zeven lagen.

Machtsverhoudingen op de zeven digitale lagen

Gebaseerd op Atlas van de Digitale Wereld en de podcast Made in Europe. Geactualiseerd april 2026.

Dus hoe realistisch is Europese digitale autonomie?

Terug naar het regeerakkoord. De woorden die worden gebruikt, klinken goed: een AI-fabriek, Nationale Digitale Diensten, een Europese cloud, afbouw van afhankelijkheden. Maar in het regeerakkoord wordt er geen gereserveerd budget genoemd. Bert Hubert, DNS-expert en tech-criticus, noemt dit “blind geloof” in AI zonder financiële onderbouwing. En hij heeft een punt. Zonder serieus geld verandert er weinig. De VS investeert via het Stargate-project 500 miljard dollar, gericht op de lagen waar schaal echt telt: datacenters (laag 4), chips (laag 2, via NVIDIA, AMD en een eigen chip bij TSMC) en de AI-modellen die daarop draaien (laag 5). Ze bouwen tien gigawatt aan AI-rekencapaciteit, meer dan heel Europa vandaag samen heeft.

Peter Wennink, voormalig CEO en president van ASML tot april 2024, heeft een rapport uitgebracht met 51 concrete projectvoorstellen om Nederland strategisch relevant te houden in de digitale keten. Juist in de eerste lagen, waar Europa het zwakst staat, pakt Wennink door. De Nyrstar Budel-fabriek in laag 1 is precies het bedrijf dat Haroon Sheikh noemt als Nederlands alternatief voor Chinese grondstoffen, en de satelliet- en zeekabelprojecten adresseren het Starlink-risico.

Wenninks kernargument: Nederland en de EU moeten niet de hele stack willen beheersen, want digitale autonomie in volledige zin is een onrealistisch doel. Het gaat erom dat we een onmisbare schakel blijven in de digitale keten, zodat andere landen ons nodig hebben in plaats van andersom.

Waarom dit jou raakt

Dit voelt misschien als iets voor overheden en grote bedrijven. Maar het raakt iedereen die digitaal werkt, en de cijfers zijn onthutsend.

Bert Hubert bracht onlangs in kaart hoe diep de Amerikaanse afhankelijkheid zit. Negen van de vijftien ministeries gebruiken Microsoft Teams of Webex voor hun communicatie. Vrijwel alle provincies draaien op Amerikaanse cloud. Van de 97 organisaties die Hubert onderzocht, hebben er 69 hun e-mail bij een Amerikaanse partij staan. Het UWV, de Belastingdienst, zelfs sollicitaties bij de AIVD: alles loopt via servers waar de Amerikaanse overheid via de CLOUD Act toegang toe kan afdwingen.

En die afhankelijkheid verdiept zich terwijl we erover praten. De Stichting Internet Domeinregistratie Nederland, beheerder van het .nl-domein, wil een deel van haar systemen naar Amazon Web Services verhuizen. Zivver, de Nederlandse leverancier van beveiligde e-mail, werd in juni 2025 overgenomen door het Amerikaanse Kiteworks. Het Amerikaanse Kyndryl staat op het punt DigiD-leverancier Solvinity over te nemen. De Belastingdienst zet de overstap naar Microsoft 365 voor kantoorautomatisering door, ondanks een aangenomen kamermotie die dat probeerde tegen te houden. En Nederlandse politie en Defensie gebruiken al jaren Palantir, het omstreden surveillancebedrijf dat ook meewerkt aan uitzettingen door de Amerikaanse immigratiedienst ICE.

Voor jou persoonlijk betekent dit: als je ChatGPT of Claude gebruikt voor je werk, en ook staat je data op Europese servers, Amerikaanse wetgeving kan gelden. Als jouw organisatie in de cloud werkt, ben je afhankelijk van bedrijven die verplicht zijn mee te werken als de Amerikaanse overheid data opvraagt. Dat is geen complottheorie; dat is de eerder genoemde CLOUD Act.

En voordat je denkt: ‘dan kies ik toch een Europees alternatief’, ook daar is de werkelijkheid genuanceerd. Mistral is het bekendste Europese LLM, maar draait grotendeels op Amerikaanse infrastructuur zoals Azure en Google Cloud, en wordt mede gefinancierd door Microsoft en Nvidia. Een Europees label betekent dus nog niet automatisch Europese soevereiniteit.

En nu?

Maar wat werkt dan wél? In een volgend artikel over dit onderwerp gaan we specifiek in op de oplossingen: welke Europese alternatieven daadwerkelijk soeverein zijn en welke het alleen lijken, hoe je dat zelf beoordeelt, en waar je als individu én als organisatie morgen al concreet kunt beginnen. We starten met een deep dive op Mistral, want als zelfs de bekendste Europese AI draait op Azure, wat zegt dat dan?

Voor nu hopen we dat je met dit artikel een kritischer oog hebt gekregen voor de buzz rond digitale autonomie. Het begint bij begrijpen wat er op het spel staat. Wie dat snapt, kiest (hopelijk) bewuster.

Ook zijn we heel benieuwd: zie jij binnen jouw bedrijf of organisatie al beweging op dit vlak? Wordt er serieuzer gekeken naar waar data staat, welke tools nog wel en niet mogen, of welke leveranciers er op de shortlist staan? Of is het onderwerp er nog niet echt geland? Laat het ons weten in de reacties; de meest opvallende signalen mee in deel 2.